Người đàn ông từng là một trong những người giàu nhất thế giới và đã mất tất cả: Bài học từ Eike Batista

Câu chuyện của Eike Batista không chỉ là về một doanh nhân đã xây dựng và phá hủy một gia tài. Đó là bức tranh về những gì xảy ra khi tham vọng không kiểm soát gặp thị trường đầu cơ và cấu trúc quản trị yếu ớt. Trong chưa đầy một thập kỷ, ông đã từ người được công nhận là một trong những người giàu nhất thế giới trở thành biểu tượng của một trong những thất bại doanh nghiệp lớn nhất của Brazil.

Bắt đầu từ đâu: Từ ngành khai khoáng đến Tập đoàn

Eike Fuhrken Batista da Silva sinh ra tại Governador Valadares, Minas Gerais, và di sản gia đình đã mang lại các mối liên hệ đặc quyền với ngành tài nguyên thiên nhiên. Cha ông từng là chủ tịch Vale và bộ trưởng Bộ Khoáng sản và Năng lượng. Khi còn trẻ, Eike bắt đầu học kỹ thuật kim loại tại Đức, nhưng không hoàn thành khóa học. Quay trở lại Brazil, ông bắt đầu một cách khiêm tốn: bán bảo hiểm và làm trung gian trong các giao dịch khai thác mỏ.

Trong thập niên 1980 và 1990, các mối liên hệ của ông trong hoạt động khai thác vàng và kim cương ở Bắc Brazil đã giúp ông mở rộng quy mô kinh doanh. Tham gia các dự án khai thác vàng và bạc trị giá tỷ đô la tại Brazil, Canada và Chile, ông tích lũy kinh nghiệm và vốn làm nền tảng cho bước đi tiếp theo.

Dự án lớn: Tập đoàn EBX và chiến lược “X”

Mọi thứ thay đổi khi Eike thành lập Tập đoàn EBX — một tập đoàn được thiết kế để huy động vốn trên thị trường chứng khoán và nhân rộng giá trị qua các dự án quy mô lớn. Chữ “X” xuất hiện trong hầu hết các công ty con của ông có mục đích rõ ràng: biểu thị sự nhân lên.

Các công ty chính gồm có OGX (dầu khí), MMX (khai khoáng), MPX (năng lượng), LLX (logistics), OSX (ngành công nghiệp tàu thủy) và CCX (than đá). Ngoài ra còn các hoạt động nhỏ hơn như IMX, REX và FIX. Câu chuyện hấp dẫn: các dự án tham vọng, nhu cầu toàn cầu về hàng hóa tăng cao, tiềm năng biến Brazil thành cường quốc năng lượng.

Trong giai đoạn 2010-2012, cổ phiếu tăng vọt. Các nhà đầu tư tổ chức và cá nhân đặt cược vào các lời hứa trong tương lai hơn là kết quả hiện tại. OGX là ngôi sao — các thông báo về các mỏ dầu có năng suất cao tại các lưu vực Campos và Santos tạo ra kỳ vọng lớn lao.

Đỉnh cao: Khi lời hứa trở thành tài sản

Năm 2012, Eike đạt đỉnh cao. Gia tài của ông ước tính khoảng 30 tỷ USD. Ông được xem không chỉ là người giàu nhất Brazil mà còn là một trong những người giàu nhất thế giới, xếp thứ 7 trong bảng xếp hạng toàn cầu của Forbes.

Tốc độ thăng tiến chóng mặt — và trong đó tiềm ẩn nguy hiểm. Thị trường định giá kỳ vọng trong tương lai như thể đó là đảm bảo chắc chắn. Mỗi thông báo dự án mới, mỗi bài thuyết trình của các giám đốc điều hành, mỗi dự báo sản lượng đều thúc đẩy một chu kỳ đầu cơ ngày càng xa rời các nền tảng vận hành thực tế.

Sụp đổ: Khi thực tế làm sốc các lời hứa

Điểm ngoặt đến khi các con số thực tế không xuất hiện. Các mỏ được quảng cáo là có năng suất cao hoạt động kém xa mong đợi. Cổ phiếu OGX lao dốc. Các nhà đầu tư nhận ra rằng họ đã đặt cược vào các câu chuyện, chứ không phải vào các doanh nghiệp.

Hiệu ứng domino diễn ra ngay lập tức. Niềm tin tan biến. Các công ty khác trong Tập đoàn EBX bắt đầu gặp khó khăn. Nhiều công ty xin phá sản hoặc tìm kiếm cứu trợ pháp lý. Tập đoàn, xây dựng dựa trên đòn bẩy và kỳ vọng, sụp đổ như một lâu đài bằng giấy.

Eike bị kết án vì thao túng thị trường — bị cáo buộc phát tán thông tin sai lệch về khả thi của các dự án dầu khí. Ông nhận án tù 8 năm.

Lava Jato: Thêm một lớp vấn đề

Ngoài các vụ sụp đổ doanh nghiệp, Eike còn đối mặt với cáo buộc trong khuôn khổ Chiến dịch Lava Jato. Ông bị cáo buộc tham gia các vụ tham nhũng và rửa tiền, bao gồm cả việc trả tiền hoa hồng cho cựu thống đốc Rio de Janeiro, Sérgio Cabral.

Năm 2017, ông bị coi là đang trốn tránh pháp luật, cho đến khi tự thú. Ông trải qua thời gian bị giam tại phức hợp Bangu và được chuyển sang chế độ quản thúc tại gia theo quyết định của Tòa án tối cao (STF). Ông ký thỏa thuận hợp tác tố cáo với Viện kiểm sát Liên bang — các chi tiết vẫn được giữ bí mật.

Những gì còn lại: Một đế chế trong đống đổ nát

Việc bán các tài sản là điều không thể tránh khỏi. Hiện nay, ít công ty trong Tập đoàn EBX còn giữ được tầm ảnh hưởng: MMX, Dommo Energia (cũ OGX) và OSX vẫn niêm yết trên sàn, nhưng không còn nổi bật như trước.

Một ngoại lệ tích cực: MPX Energia cũ đã được bán cho một tập đoàn Đức và tái cấu trúc thành Eneva (ENEV3). Công ty đã có thể phục hồi và tạo ra giá trị cho cổ đông — cho thấy rằng không phải tất cả đều đã bị định đoạt, chỉ cần quản lý tốt hơn và thực tế vận hành hợp lý mới tạo ra sự khác biệt.

Năm bài học dành cho nhà đầu tư và các nhà điều hành

1. Thuyết trình không thay thế các yếu tố cơ bản

Các bài phát biểu hấp dẫn về tương lai tươi sáng chỉ lừa dối một lần. Đánh giá dòng tiền thực, thực thi vận hành, mục tiêu thực tế đã đạt được — không phải dự báo lạc quan. Các công ty có lịch sử không nhất quán trong việc hoàn thành dự án thường gây thất vọng.

2. Đòn bẩy không giới hạn nhân rộng tổn thất

Tăng trưởng nhanh chóng dựa trên nợ có thể làm tăng lợi nhuận ban đầu, nhưng khi các kịch bản thay đổi, tổn thất cũng sẽ tăng theo. Các cấu trúc đòn bẩy quá mức khiến nhà đầu tư dễ bị tổn thương.

3. Quản trị doanh nghiệp là nền tảng, không phải trang trí

Minh bạch, kiểm soát nội bộ và chất lượng quản lý không phải là chi tiết — đó là các yếu tố quyết định. Các công ty có quản trị yếu thường mang rủi ro chỉ lộ ra khi đã quá muộn.

4. Đa dạng hóa để bảo vệ

Tập trung vào một nhóm, ngành hoặc luận điểm duy nhất sẽ làm tăng tác động của các sai lầm. Đa dạng hóa chiến lược vẫn là một trong những cách hiệu quả nhất để giảm thiểu rủi ro dài hạn.

5. Phản biện là phần không thể thiếu của chiến lược

Không phải là hoài nghi mọi thứ, mà là duy trì khả năng phê phán. Đặt câu hỏi về các giả định, tìm kiếm nguồn độc lập, chống lại sự hưng phấn tập thể — những thực hành này giúp tránh các quyết định gây thiệt hại lớn.

Kết luận: Một trường hợp nghiên cứu liên tục

Hành trình của Eike Batista vẫn là một trong những ví dụ tiêu biểu nhất về cách tham vọng, thị trường vốn và rủi ro không kiểm soát có thể kết hợp một cách bùng nổ. Nó là lời cảnh báo liên tục cho các nhà đầu tư, nhà điều hành và cơ quan quản lý về những nguy hiểm của tăng trưởng nhanh mà không có nền tảng vững chắc.

Câu chuyện của ông không chỉ về một người đàn ông hay một gia tài đã mất. Đó là bức tranh về những gì xảy ra khi các cấu trúc yếu ớt gặp các chu kỳ đầu cơ — và là bài học rằng trong thị trường tài chính, các quyết định được đưa ra dựa trên thông tin chính xác và hoài nghi thường tạo ra giá trị lâu dài hơn so với những cược mạo hiểm vào các câu chuyện hấp dẫn.