Chỉ số biến động VIX: Chỉ số đo lường rủi ro thị trường và hướng dẫn ứng dụng đầu tư

Định nghĩa cốt lõi của Chỉ số Biến động VIX

Trong thời kỳ thị trường tài chính biến động mạnh, nhà đầu tư thường cần một công cụ định lượng để đo lường chính xác mức độ hoảng loạn của thị trường, chính là Chỉ số Biến động VIX. Khi thị trường chứng khoán rơi vào tình trạng khó khăn, chỉ số VIX thường tăng nhanh, tăng mạnh.

Chỉ số VIX đầy đủ tên gọi là Volatility Index (Chỉ số Biến động), được Sở Giao dịch Hợp đồng Tương lai Chicago (CBOE) tạo ra và duy trì từ năm 1993. Chỉ số này dùng để đo lường kỳ vọng của thị trường về mức độ biến động của chỉ số S&P 500 trong 30 ngày giao dịch tới.

Cơ chế hoạt động của chỉ số này rất trực quan: Giá trị VIX càng cao, cho thấy kỳ vọng của nhà đầu tư về mức độ biến động càng lớn, rủi ro thị trường càng cao; Giá trị VIX càng thấp, cho thấy kỳ vọng về biến động thấp hơn, thị trường tương đối ổn định. Vì nhà đầu tư thường dùng VIX để định lượng rủi ro, nỗi sợ hãi hoặc áp lực của thị trường, nên chỉ số biến động này còn được gọi là “Chỉ số Hoảng loạn”, là chỉ số cảm xúc rủi ro đặc biệt trong lĩnh vực tài chính.

Cơ chế tính toán của Chỉ số VIX

Cốt lõi tính toán của VIX dựa trên phân tích biến động dựa trên giá quyền chọn S&P 500. Cụ thể, quá trình tính toán bao gồm:

Đầu tiên, thu thập các hợp đồng quyền chọn mua (call) và quyền chọn bán (put) của S&P 500 có các thời hạn đáo hạn và giá thực hiện khác nhau, sau đó tính toán độ biến động ngầm định (implied volatility) của từng quyền chọn dựa trên các giá này. Cuối cùng, sử dụng phương pháp trung bình có trọng số để tổng hợp dữ liệu các quyền chọn, đưa ra giá trị cuối cùng của Chỉ số VIX.

Lưu ý rằng, VIX phản ánh kỳ vọng về mức độ biến động trong 30 ngày tới, thể hiện dưới dạng phần trăm hàng năm, theo phân phối chuẩn. Ví dụ, nếu VIX là 15, nghĩa là kỳ vọng về độ biến động hàng năm là 15%, do đó, trong 30 ngày tới, độ lệch chuẩn của biến động dự kiến là 4.33%, với xác suất 68% chỉ số S&P 500 sẽ biến động trong phạm vi ±4.33%.

Phân loại mức độ của Chỉ số VIX

Dựa trên dữ liệu lịch sử, VIX có hệ thống phân cấp rõ ràng:

• 0-15: Thị trường ổn định, lạc quan
• 15-20: Thị trường trong trạng thái bình thường
• 20-25: Thị trường bắt đầu lo ngại gia tăng
• 25-30: Thị trường biến động mạnh hơn
• Trên 30: Thị trường rơi vào trạng thái hoảng loạn

Toàn cảnh các sản phẩm đầu tư liên quan đến VIX

Từ năm 2004, sau khi Sở Giao dịch Hợp đồng Tương lai Chicago ra mắt hợp đồng tương lai VIX, và hai năm sau đó ra mắt hợp đồng quyền chọn VIX, các sản phẩm tài chính phái sinh dựa trên VIX mới bắt đầu được niêm yết trên sàn giao dịch. Hiện nay, các sản phẩm chính liên quan đến VIX gồm:

Hợp đồng tương lai VIX (VIX Futures) cho phép nhà đầu tư giao dịch dựa trên giá trị của VIX trong một ngày cụ thể trong tương lai, dựa trên dự đoán về biến động thị trường.

Hợp đồng quyền chọn VIX (VIX Options) tương tự như quyền chọn cổ phiếu, cho phép nhà đầu tư mua hoặc bán hợp đồng tương lai VIX tại một thời điểm và mức giá cố định, dùng để phòng hộ hoặc đầu cơ.

Quỹ ETF dựa trên VIX (VIX ETFs) chủ yếu theo dõi chỉ số hợp đồng tương lai VIX. Thị trường Mỹ có nhiều ETF liên quan đến VIX. Đối với nhà đầu tư, cách đơn giản nhất để tham gia đầu tư vào VIX là mua bán các ETF hoặc ETN có tính thanh khoản cao, như VXX, VIXY, UVXY, các sản phẩm này có chiến lược giao dịch khá đơn giản, giống như cổ phiếu.

So sánh các sản phẩm ETF và ETN chính của VIX

Các sản phẩm chính của VIX trên thị trường bao gồm các lựa chọn có đòn bẩy khác nhau và các kỳ hạn khác nhau. Các sản phẩm như VIXY, UVXY thường được nhà đầu tư dùng để phòng hộ trong các đợt giảm mạnh. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng, các sản phẩm này có nhược điểm tự nhiên — do hợp đồng tương lai có ngày đáo hạn, cần thực hiện rollover, khi VIX duy trì ở mức thấp dài hạn, việc rollover liên tục sẽ gây hao hụt giá trị của các sản phẩm này.

Đặc điểm cốt lõi của Chỉ số VIX

Phản ánh cảm xúc thị trường theo thời gian thực: Là công cụ dự báo, VIX cung cấp dự đoán về biến động trong 30 ngày tới, không phải dựa trên dữ liệu quá khứ, nên được dùng rộng rãi như một chỉ báo tâm lý và xu hướng rủi ro của thị trường tài chính.

Đo lường chính xác mức độ hoảng loạn: Trong các đợt biến động mạnh hoặc giảm điểm của thị trường, nhà đầu tư thường tìm kiếm các biện pháp bảo vệ, dẫn đến hoạt động mua quyền chọn tăng cao, đẩy VIX lên cao. Mức VIX cao thường liên quan chặt chẽ đến tâm lý hoảng loạn và hành vi né tránh rủi ro của thị trường.

Tiềm năng sử dụng như chỉ báo ngược chiều: Vì VIX thường đạt đỉnh tại đáy thị trường và chạm đáy tại đỉnh, một số nhà giao dịch dùng nó như một chỉ báo ngược chiều. Khi VIX bất thường cao, tìm cơ hội mua vào; khi VIX bất thường thấp, xem xét bán ra hoặc thận trọng hơn.

Tính trung bình trở lại dài hạn: Quan sát dài hạn cho thấy VIX có tính chất hồi quy trung bình. Dù thị trường có trạng thái thế nào, nếu VIX tăng quá cao, cuối cùng sẽ giảm trở lại; tương tự, nếu giảm quá thấp, sẽ bật tăng trở lại.

Phân tích biểu hiện của VIX trong các thời kỳ khủng hoảng lịch sử

Chỉ số VIX rất nhạy cảm với các cuộc khủng hoảng thị trường. Mỗi khi xảy ra sự kiện lớn, chỉ số này đều thể hiện đặc điểm biến động rõ rệt.

Các sự kiện như Khủng hoảng tài chính châu Á 1997, vụ khủng bố 11/9/2001 tại Mỹ, Khủng hoảng tài chính 2008, Khủng hoảng nợ châu Âu 2010, Chiến tranh thương mại Mỹ-Trung 2018-2019, và đại dịch COVID-19 năm 2020 đều khiến VIX tăng mạnh. Đặc biệt trong khủng hoảng 2008, VIX gần chạm mức 80, thể hiện tâm lý hoảng loạn cực độ của thị trường.

Nghiên cứu còn cho thấy, VIX có quy luật thú vị — thường tăng trước các cuộc bầu cử tổng thống Mỹ. Trung bình, so với mức đọc trong 60 ngày trước ngày bầu cử, VIX thường duy trì mức cao hơn trong ngày bầu cử. Hiện tượng này giải thích do nhà đầu tư phòng hộ trước những bất định chính trị tiềm năng.

Ví dụ, trong cuộc bầu cử Mỹ năm 2008, trong hai tháng trước ngày bầu cử, VIX gần như tăng gấp đôi. Sau khi kết quả bầu cử được công bố, VIX tiếp tục tăng do chiến thắng của đảng Dân chủ. Trong cuộc bầu cử Mỹ năm 2020, VIX có xu hướng tăng rồi giảm, đỉnh điểm là 41.16 vào ngày 29/10, rồi giảm mạnh sau ngày bầu cử.

Ứng dụng của Chỉ số Biến động trong thị trường Đài Loan

Thị trường chứng khoán Đài Loan cũng có chỉ số biến động riêng — VIX Đài Loan (TAIWAN VIX), do Sở Giao dịch Hợp đồng Tương lai Đài Loan xây dựng từ năm 2006 dựa trên quyền chọn chỉ số chứng khoán Đài Loan (TAIEX).

Vì Đài Loan là nền kinh tế hướng ngoại điển hình, mức độ tự do hóa và hội nhập quốc tế cao, thị trường chứng khoán Đài Loan chịu ảnh hưởng lớn từ các yếu tố chính trị, kinh tế, tài chính quốc tế, đặc biệt có mối liên hệ tích cực mạnh với nền kinh tế Mỹ. Do đó, biến động lớn của thị trường Đài Loan và VIX Đài Loan thường liên quan chặt chẽ đến các yếu tố bên ngoài.

Trong vài năm gần đây, VIX Đài Loan đã có ba lần vượt mức 30. Đỉnh cao nhất là vào tháng 3/2020, khi dịch COVID-19 lan rộng toàn cầu — ngày 23/3/2020, chỉ số TAIEX giảm 344 điểm xuống còn 8900 điểm, VIX Đài Loan đạt đỉnh 57. Thời điểm đó, dịch bệnh vẫn đang diễn biến phức tạp toàn cầu, thị trường tài chính toàn cầu bất ổn.

Tháng 5/2021, dịch bệnh tại Đài Loan bùng phát, thị trường giảm mạnh, VIX Đài Loan cũng gần chạm mức 40. Trước đó, lần vượt 30 của VIX Đài Loan là vào ngày 6/2/2018, khi thị trường Mỹ giảm mạnh gây hoảng loạn, Đài Loan giảm 645 điểm, VIX Đài Loan tăng vọt vượt 30. Từ năm 2023 trở đi, thị trường Đài Loan bắt đầu hồi phục ổn định, VIX Đài Loan dao động chủ yếu trong khoảng 10-20.

Mối quan hệ động của VIX và các chỉ số chứng khoán Mỹ

Chỉ số VIX có mối liên hệ chặt chẽ với chỉ số S&P 500, thường khi S&P 500 giảm hoặc biến động tăng, VIX sẽ tăng theo, ngược lại cũng đúng. Tuy nhiên, mối quan hệ này không hoàn toàn tuyệt đối, vì tâm lý và xu hướng của thị trường còn chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố như dữ liệu kinh tế, chính sách, các sự kiện địa chính trị.

Về mối quan hệ giữa VIX và các chỉ số Nasdaq hoặc Dow Jones, có ảnh hưởng qua lại nhất định, nhưng không phải nguyên nhân trực tiếp. Thường thì, mức độ biến động của các chỉ số này sẽ ảnh hưởng đến mức của VIX. Khi có biến động lớn, tâm lý thị trường căng thẳng, VIX sẽ tăng. Ngược lại, biến động của VIX cũng ảnh hưởng gián tiếp đến tâm lý nhà đầu tư và hành vi giao dịch, từ đó tác động đến các chỉ số khác.

Cách sử dụng Chỉ số Hoảng loạn để ra quyết định đầu tư

Cơ chế cảnh báo các sự kiện đặc biệt

Chỉ số VIX rất nhạy cảm với các sự kiện lớn. Khi xảy ra các sự kiện quan trọng hoặc thị trường đối mặt với bất định lớn, VIX thường biến động mạnh. Nhà đầu tư có thể theo dõi biến động của VIX để đánh giá phản ứng và tâm lý của thị trường đối với các sự kiện này. Các dữ liệu kinh tế, sự kiện chính trị, khủng hoảng tài chính đều có thể kích hoạt biến động mạnh của VIX, cảnh báo rủi ro thị trường.

Hướng dẫn chiến lược đầu tư

Chỉ số VIX có thể giúp nhà đầu tư xác định hướng đi cho chiến lược của mình. Thông thường, khi VIX thấp, thị trường ổn định, nhà đầu tư có thể cân nhắc mua vào hoặc mua thấp cổ phiếu. Khi VIX cao, thể hiện thị trường bất ổn, nhà đầu tư nên thận trọng, giảm tỷ trọng hoặc nắm giữ các tài sản phòng hộ.

Tham khảo lựa chọn công cụ phòng hộ

VIX cũng là chỉ số tham khảo để chọn các công cụ phòng hộ. Khi kỳ vọng biến động tăng, các công cụ phái sinh biến động như hợp đồng quyền chọn hoặc hợp đồng tương lai có thể giúp bảo vệ danh mục. Nhà đầu tư dựa vào mức độ và xu hướng của VIX để quyết định có nên sử dụng các công cụ này hay không.

Lưu ý rằng, mức VIX cao không nhất thiết báo hiệu thị trường giảm giá sắp tới. VIX phản ánh kỳ vọng về độ biến động của S&P 500, không phải dự đoán chính xác hướng đi của thị trường. Dù vậy, khi VIX tăng đột biến và thị trường giảm, thường là tín hiệu đáy sắp tới; còn khi VIX giảm thấp rồi bật tăng trở lại trong xu hướng tăng, có thể là dấu hiệu sắp đảo chiều của thị trường chính.

Theo các nhà nghiên cứu, VIX là chỉ báo đồng bộ cho tín hiệu mua, còn là chỉ báo trễ cho tín hiệu bán.

Ý nghĩa của VIX hiện tại trong thị trường

Nhiều nhà phân tích cho rằng, hiện tại thị trường Mỹ đang đối mặt với nhiều bất định và lo ngại, như Fed trì hoãn giảm lãi suất, lo ngại địa chính trị, cuộc bầu cử tổng thống sắp tới, khả năng lợi nhuận doanh nghiệp không đạt kỳ vọng. Tuy nhiên, chỉ số VIX lại chưa phản ánh rõ ràng sự lo lắng này.

Trong năm gần nhất, Chỉ số Hoảng loạn VIX chủ yếu dao động trong khoảng 12-20, cho thấy tâm lý thị trường khá ổn định. Từ dữ liệu biến động lợi nhuận hàng ngày của S&P 500 từ năm 2010 đến nay, độ lệch chuẩn trung bình là 1%, trong 100 ngày gần nhất chỉ là 0.7%, thấp hơn trung bình khoảng 30%. VIX trung bình từ 2010 đến nay là 18.5, nhưng gần đây đã giảm xuống còn 12-13, cho thấy mức độ sợ hãi thấp hơn trung bình 14 năm khoảng 28%.

Nhà đầu tư cũng cần chú ý đến các giao dịch hợp đồng tương lai và quyền chọn VIX, vì chúng phản ánh kỳ vọng của nhà đầu tư về tương lai và tâm lý chung của thị trường, cung cấp thêm thông tin dự báo xu hướng thị trường.

Hạn chế của VIX

Cần nhấn mạnh rằng, Chỉ số VIX chủ yếu phản ánh kỳ vọng của nhà đầu tư về mức độ biến động của thị trường trong tương lai, không thể dự đoán chính xác hướng đi của thị trường. Dù biến động tăng thường phản ánh sự bất định mạnh mẽ, nhưng khi bất định giảm, ngay cả khi thị trường tiếp tục giảm nhẹ, mua vào VIX cũng không thể hoàn toàn dự đoán đáy thị trường. Điều này giải thích vì sao đôi khi thị trường giảm mà VIX không tăng rõ rệt.

Tổng kết và khuyến nghị đầu tư

Đối với nhà đầu tư chứng khoán, VIX là chỉ số cần hiểu rõ. Tuy nhiên, VIX không phải là công cụ dự báo chính xác xu hướng thị trường trong tương lai, mà chỉ phản ánh tâm lý và độ biến động của thị trường. Nhà đầu tư có thể sử dụng các sản phẩm tài chính liên quan đến VIX để vận dụng dự đoán của mình vào chiến lược giao dịch.

Tuy nhiên, VIX cũng có giới hạn, trong thực tế, nhà đầu tư cần kết hợp nhiều yếu tố, phân tích toàn diện thị trường và quản lý rủi ro để xây dựng chiến lược phù hợp.