Mê cung mất giá mười năm: Sau khi tỷ giá USD chạm mức thấp nhất trong lịch sử, đồng yên Nhật còn cơ hội phục hồi không?

Yên Nhật giảm mạnh nhất trong 32 năm, đằng sau là cuộc đối đầu phân hóa chính sách tiền tệ. Tháng 11 năm 2023, đồng yên đã giảm xuống mức 151.94 yên đổi 1 đô la Mỹ, trong khi cách đây mười năm con số này vẫn là 80 yên. Từ tăng lên giảm, đồng yên đã trải qua những gì? Đợt giảm này sẽ dừng lại khi nào?

Ba động lực chính sau mười năm giảm giá

Việc đồng yên liên tục yếu đi không phải là ngẫu nhiên, mà là kết quả của nhiều yếu tố chồng chất.

Sự phân hóa lớn trong chính sách tiền tệ là động lực cốt lõi. Cuối năm 2012, chính phủ Abe đã triển khai chính sách nới lỏng định lượng và định lượng cực kỳ mở rộng, thông qua việc mua trái phiếu chính phủ hàng loạt để bơm tiền vào thị trường, nhằm giảm giá yên để thúc đẩy xuất khẩu. Đồng thời, từ năm 2013, Cục dự trữ liên bang Mỹ bắt đầu dần bình thường hóa chính sách, đến năm 2022 còn tăng lãi suất nhanh chóng, tạo ra chênh lệch lãi suất lớn giữa Nhật Bản âm và Mỹ cao. Chênh lệch lãi suất Mỹ - Nhật càng lớn, vốn đầu tư càng hướng về Mỹ, khiến đồng yên chịu áp lực giảm giá.

Cân đối thương mại mất cân đối càng làm tăng mức giảm giá. Nhật Bản phụ thuộc nhập khẩu năng lượng và lương thực lần lượt lên tới 88% và 63%. Trong bối cảnh giá hàng hóa toàn cầu tăng cao, thâm hụt thương mại của Nhật Bản lập đỉnh lịch sử, tương đương với việc thị trường liên tục bán tháo yên để đổi lấy đô la Mỹ nhập khẩu tiêu dùng.

Khó khăn cấu trúc kinh tế kéo dài gây áp lực lâu dài. Dân số giảm, già hóa dân số, thiếu hụt lao động, tiêu dùng trong dân thấp — những vấn đề cấu trúc này hạn chế tiềm năng tăng trưởng của kinh tế Nhật Bản, cũng làm giảm niềm tin của nhà đầu tư vào đồng yên.

Quỹ đạo lịch sử: Ba chu kỳ rõ rệt của giảm giá

Quan sát diễn biến trong mười năm qua, đồng yên đã trải qua ba chu kỳ giảm giá rõ rệt:

2013-2015: Hiệu ứng chính sách của Abe. Đồng yên mất giá 18% và 12% lần lượt trong năm 2013 và 2014, tỷ giá đô la Mỹ đổi yên từ 76 lên 126. Đây là kết quả của chính sách nới lỏng quy mô lớn, thị trường cũng lo ngại về triển vọng kinh tế Nhật Bản khiến bán tháo yên gia tăng.

Cuối năm 2016: Tác động của việc Fed tăng lãi suất. Tỷ giá đô la Mỹ - yên trong vài tháng từ 100 lên 120, dòng vốn quốc tế đổ mạnh vào Mỹ. Tuy nhiên, giai đoạn này, đồng yên giảm giá lại giúp nền kinh tế Nhật Bản hưởng lợi, xuất khẩu, sản lượng công nghiệp và tiêu dùng đều có dấu hiệu tích cực.

Năm 2022: Đỉnh điểm chênh lệch lãi suất. Dưới tác động của việc Fed tăng lãi suất quyết liệt và Ngân hàng Trung ương Nhật Bản giữ chính sách nới lỏng, đồng yên chạm mức thấp mới kể từ năm 1990 là 151.942 vào tháng 10 năm 2022, giảm 31.2% trong năm.

Sau mức thấp nhất của tỷ giá USD trong lịch sử năm 2023

Đầu năm 2023, đồng yên từng lên tới 127.2 yên đổi 1 đô la Mỹ, thị trường dự đoán Ngân hàng Trung ương Nhật Bản có thể chuyển hướng. Nhưng tân Chủ tịch Ueda Kazuo cuối cùng chọn duy trì chính sách lãi suất âm, khiến đồng yên tiếp tục yếu đi. Đến tháng 11, đồng yên so với đô la Mỹ, euro, bảng Anh đều lập mức thấp mới trong 15-32 năm.

Theo Chỉ số tiền tệ Nikkei, hiệu suất của đồng yên năm 2023 kém hơn so với đô la Mỹ, euro và các đồng tiền của nhóm 10 quốc gia, liên tục đứng cuối trong 3 năm liên tiếp — phản ánh chính sách cực kỳ thận trọng của Ngân hàng Trung ương Nhật Bản. Toàn bộ năm 2023, Ngân hàng Trung ương Nhật Bản đều nhấn mạnh giữ chính sách nới lỏng, sợ rằng thắt chặt chính sách sẽ làm tổn thương các dấu hiệu lạm phát mới xuất hiện.

Ngược lại, nền kinh tế Nhật Bản đang có những biến đổi tích cực. Quý I GDP tăng 2.7%, Quý II đạt 4.8%, nhưng Quý III lại giảm mạnh xuống -2.1%. Để ứng phó với biến động này, chính phủ Nhật đã tung ra gói kích thích kinh tế lớn nhất kể từ năm 2014, tổng trị giá hơn 17 nghìn tỷ yên, các tổ chức quốc tế đều cho rằng điều này sẽ giúp thúc đẩy kinh tế.

Giảm giá là họa hay phúc?

Việc đồng yên giảm giá tưởng chừng bất lợi cho Nhật Bản, nhưng thực tế lại mang lại những hiệu ứng phức tạp. Đồng yên mất giá 40% so với đô la Mỹ đồng nghĩa với chi phí đất đai và lao động của Nhật Bản rẻ hơn 40%, điều này cực kỳ có lợi cho thu hút vốn đầu tư nước ngoài và thúc đẩy xuất khẩu. Năm 2022, GDP Nhật đạt 546 triệu tỷ yên, tăng khoảng 10% so với 495 triệu tỷ yên năm 2012, trong đó, đồng yên giảm giá đóng vai trò không nhỏ trong tăng trưởng dài hạn này.

Nhưng mặt khác, lạm phát nội địa Nhật cũng đang tăng lên. Tháng 11, CPI lõi đạt 106.4, tăng 2.5% so với cùng kỳ, liên tục 27 tháng và đã vượt mục tiêu 2% của Ngân hàng Trung ương Nhật. Tuy nhiên, tiền lương thực tế liên tục giảm 19 tháng liên tiếp, tiêu dùng gia đình cũng giảm sút — điều này có nghĩa là sức mua thực của các hộ gia đình Nhật Bản đang giảm.

2024: Biến số nằm ở đâu?

Tương lai của đồng yên sẽ phụ thuộc vào chính sách của Ngân hàng Trung ương Mỹ và Nhật Bản. Nếu Fed kết thúc chu kỳ thắt chặt hoặc thậm chí bắt đầu hạ lãi suất, còn Ngân hàng Trung ương Nhật Bản chấm dứt lãi suất âm và bắt đầu tăng lãi, chênh lệch lãi suất Mỹ - Nhật sẽ thu hẹp rõ rệt, đồng yên có khả năng lấy lại đà tăng, đô la Mỹ yếu đi.

Tháng 12, Fed giữ nguyên lãi suất và tiết lộ kế hoạch có thể hạ lãi trong tương lai, đã tạo ra mức hỗ trợ tạm thời cho đồng yên, tỷ giá đồng yên đã từng lên gần 140. Điều này cho thấy kỳ vọng thị trường về chính sách của Fed đang hình thành.

Đồng yên ở mức thấp lịch sử là con dao hai lưỡi đối với các nhà giao dịch ngoại hối — vừa mang lại cơ hội lợi nhuận, vừa tiềm ẩn rủi ro biến động. Giao dịch ngoại hối đòi hỏi xây dựng chiến lược cẩn thận và kiểm soát rủi ro, theo đuổi theo phong trào theo cảm tính chỉ làm tăng khả năng thua lỗ.

Chuyện của đồng yên còn dài, điều then chốt là chính sách của Ngân hàng Trung ương Mỹ và Nhật Bản trong năm tới sẽ đi theo hướng nào, cũng như liệu nền kinh tế Nhật Bản có thể ổn định và đạt được kỳ vọng tăng trưởng hay không.