Phân tích sâu về Chỉ số Sợ hãi VIX của thị trường chứng khoán Mỹ: Từ cảm xúc thị trường đến thực chiến đầu tư

VIX là gì? Cửa sổ đọc hiểu nỗi sợ thị trường

Khi đề cập đến VIX của thị trường chứng khoán Mỹ, nhà đầu tư thường liên tưởng đến khủng hoảng thị trường và cơ hội đầu tư. Chỉ số biến động này do Sở Giao dịch Hợp đồng Quyền chọn Chicago (CBOE) tạo ra từ năm 1993, tên đầy đủ là Chỉ số Biến động (Volatility Index), dùng để đo lường kỳ vọng của thị trường về mức biến động của chỉ số S&P 500 trong 30 ngày giao dịch tới.

Nói đơn giản, giá trị VIX của thị trường chứng khoán Mỹ càng cao, thể hiện kỳ vọng biến động càng dữ dội, rủi ro càng lớn; ngược lại, giá trị thấp hơn cho thấy thị trường ổn định hơn. Nhà đầu tư thường dùng nó để đánh giá mức độ sợ hãi của thị trường, do đó còn được gọi là “Chỉ số hoảng loạn”. Điều này cũng giải thích vì sao câu nói nổi tiếng của Buffett “Khi người khác sợ hãi, tôi lại tham lam” được truyền tụng rộng rãi trong giới tài chính — khi VIX tăng vọt, đó chính là thời điểm các nhà đầu tư theo hướng ngược lại tìm kiếm cơ hội.

VIX hoạt động như thế nào? Bí mật tính toán

Cốt lõi của cách tính VIX của thị trường chứng khoán Mỹ dựa trên giá quyền chọn của chỉ số S&P 500 và kỳ vọng về độ biến động. CBOE thu thập giá của các hợp đồng quyền chọn mua và bán có các thời hạn đến hạn và mức giá thực hiện khác nhau, sử dụng phương pháp trung bình có trọng số để tổng hợp dữ liệu các quyền chọn, cuối cùng cho ra chỉ số VIX.

Điều đáng chú ý là, VIX phản ánh kỳ vọng về mức biến động trong 30 ngày tới, thể hiện dưới dạng phần trăm theo năm. Ví dụ, nếu VIX là 15, nghĩa là kỳ vọng về độ biến động hàng năm là 15%, thì độ lệch chuẩn của biến động trong 30 ngày tới khoảng 4.33%, tức là có xác suất 68% chỉ số S&P 500 sẽ biến động trong phạm vi ±4.33%.

Theo kinh nghiệm lịch sử, các mức khác nhau của VIX thể hiện các trạng thái thị trường khác nhau:

• 0-15: Thị trường yên bình, lạc quan
• 15-20: Tình trạng thị trường bình thường
• 20-25: Nỗi lo lắng bắt đầu xuất hiện
• 25-30: Biến động gia tăng
• Trên 30: Thị trường rơi vào trạng thái hoảng loạn

Các đặc tính cốt lõi của VIX thị trường chứng khoán Mỹ

Gương phản chiếu tâm trạng thị trường theo thời gian thực: Khác với việc xem xét quá khứ về độ biến động, VIX cung cấp dự báo về 30 ngày tới, trở thành chỉ số đo lường tâm lý rủi ro của thị trường.

Thước đo mức độ hoảng loạn: Khi thị trường biến động mạnh, nhà đầu tư tìm cách bảo vệ bằng cách mua quyền chọn nhiều hơn, đẩy giá VIX lên cao. Các mức đọc cao thường liên quan đến tâm lý hoảng loạn và hành vi tránh rủi ro.

Công cụ tham khảo cho giao dịch ngược chiều: Vì VIX thường đạt đỉnh tại đáy của thị trường giảm mạnh và chạm đáy khi thị trường đạt đỉnh, nhiều nhà giao dịch dùng nó như một chỉ báo ngược chiều, tìm kiếm cơ hội mua vào khi VIX ở mức cao bất thường, hoặc giảm bớt vị thế khi VIX thấp bất thường.

Quy luật hồi quy trung bình: Quan sát lâu dài cho thấy, VIX có đặc tính hồi quy về trung bình. Dù thị trường biến động thế nào, VIX quá cao rồi cũng sẽ giảm xuống, và quá thấp rồi sẽ bật lên.

Các mốc quan trọng trong lịch sử của VIX thị trường chứng khoán Mỹ

Trong các cuộc khủng hoảng thị trường, VIX thể hiện rõ giá trị như một chỉ báo rủi ro:

Khủng hoảng tài chính châu Á 1997, vụ khủng bố 11/9/2001, khủng hoảng tài chính 2008, khủng hoảng nợ châu Âu 2010 — tất cả đều khiến VIX tăng mạnh. Đặc biệt trong khủng hoảng 2008, VIX gần chạm mức cao kỷ lục 80.

Trong sự kiện giảm điểm mạnh ngày 6/2/2018, VIX vượt qua 30, thúc đẩy phản ứng dây chuyền toàn cầu. Trong đại dịch COVID-19 năm 2020, VIX lại tăng vọt, phản ánh lo ngại sâu sắc của nhà đầu tư về đình trệ kinh tế.

Thú vị là, các nghiên cứu cho thấy VIX thường có xu hướng tăng trước các cuộc bầu cử tổng thống Mỹ. Trong cuộc bầu cử năm 2020, VIX từ mức thấp 20.28 vào tháng 8 đã liên tục tăng, lên tới 41.16 vào cuối tháng 10, rồi dần giảm sau khi kết quả bầu cử rõ ràng. Điều này phản ánh hành vi phòng ngừa rủi ro của nhà đầu tư trước các bất ổn chính trị.

Mối quan hệ giữa VIX và S&P 500

VIX và chỉ số S&P 500 có mối quan hệ nghịch đảo rõ ràng: khi S&P 500 giảm hoặc độ biến động tăng, VIX thường tăng; khi S&P 500 ổn định hoặc tăng, VIX thường giảm. Tuy nhiên, mối quan hệ này không hoàn toàn tuyệt đối vì thị trường chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố.

Cần lưu ý rằng, VIX chủ yếu dựa trên giá quyền chọn của S&P 500, nên khả năng dự đoán các chỉ số như Nasdaq hay Dow Jones có hạn. Độ biến động của chúng có thể ảnh hưởng lẫn nhau, nhưng không phải là nguyên nhân trực tiếp. Khi Nasdaq hoặc Dow có biến động lớn, tâm lý thị trường căng thẳng có thể đẩy VIX tăng, và ngược lại.

Tác động của VIX thị trường Đài Loan và Mỹ

Là nền kinh tế hướng ngoại điển hình, chỉ số VIX của Đài Loan (台指VIX) thường chịu ảnh hưởng lớn từ các yếu tố quốc tế, đặc biệt là có mối tương quan tích cực mạnh với VIX Mỹ. 台指VIX do Sở Giao dịch Hợp đồng Tương lai Đài Loan xây dựng từ năm 2006, dựa theo công thức biến động của CBOE.

Trong những năm gần đây, 台指VIX đã ba lần vượt mức 30:

Tháng 2/2018: Giảm điểm mạnh của thị trường Mỹ gây hoảng loạn toàn cầu, chỉ số Đài Loan giảm 645 điểm, mức giảm lớn thứ 6 trong lịch sử, 台指VIX tăng trên 30.

Ngày 23/3/2020: Dịch bệnh lan rộng toàn cầu, thị trường Đài Loan giảm 344 điểm xuống còn 8900, 台指VIX đạt đỉnh 57, mức cao nhất trong nhiều năm.

Tháng 5/2021: Dịch bệnh trong nước bùng phát, thị trường giảm mạnh, 台指VIX gần 40.

Đến năm 2023, khi thị trường Đài Loan dần hồi phục, 台指VIX dao động chủ yếu trong khoảng 10-20, phản ánh kỳ vọng ổn định hơn của thị trường.

Các công cụ đầu tư liên quan đến VIX của Mỹ

Từ năm 2004, hợp đồng tương lai VIX chính thức ra đời, đến năm 2006 có thêm hợp đồng quyền chọn, giúp nhà đầu tư trực tiếp tham gia đầu tư vào VIX. Các công cụ chính hiện nay gồm:

Hợp đồng tương lai VIX: Cho phép nhà đầu tư dự đoán biến động trong tương lai để đầu cơ hoặc phòng ngừa rủi ro, ngày đáo hạn linh hoạt.

Hợp đồng quyền chọn VIX: Đa dạng hóa chiến lược đầu tư, dùng để phòng ngừa hoặc đầu cơ tinh vi hơn.

Quỹ ETF/ETN dựa trên VIX: Phương thức phổ biến nhất để nhà đầu tư nhỏ lẻ tham gia VIX Mỹ. Các sản phẩm chính gồm:

Điểm khác biệt chính: ETF phản ánh tài sản thực, khi thanh lý sẽ trả theo giá trị ròng; ETN là trái phiếu của nhà phát hành, dù có rủi ro nhưng các nhà phát hành lớn thường an toàn hơn.

Lưu ý rằng, các sản phẩm như VXX, UVXY do VIX kỳ hạn, cần liên tục rollover (gia hạn). Trong môi trường dài hạn VIX thấp, rollover này có thể gây mất giá, không phù hợp để giữ dài hạn.

Ứng dụng thực chiến của VIX Mỹ

Nắm bắt cơ hội dựa trên sự kiện: VIX rất nhạy cảm với các sự kiện lớn như dữ liệu kinh tế, biến động địa chính trị, khủng hoảng tài chính, giúp nhà đầu tư xác định điểm chuyển đổi tâm lý thị trường.

Điều chỉnh chiến lược đầu tư: Khi VIX thấp, thị trường ổn định, có thể mua vào hoặc tích lũy; khi VIX cao, cần thận trọng, giảm thiểu vị thế hoặc chuyển sang các tài sản phòng ngừa.

Chọn công cụ phòng ngừa rủi ro: Khi dự đoán VIX tăng, các hợp đồng tương lai, quyền chọn VIX có thể bảo vệ danh mục. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng, giá trị cao của VIX không nhất thiết là dấu hiệu của thị trường giảm mạnh sắp tới.

Nhận diện tín hiệu ngược chiều: Theo các nghiên cứu lịch sử, khi VIX tăng nhanh và chỉ số chính giảm, thường là dấu hiệu đáy của thị trường. Ngược lại, khi VIX từ mức thấp tăng mà thị trường vẫn còn tăng, có thể dự báo sự đảo chiều sắp xảy ra. Tuy nhiên, cần chú ý rằng, tín hiệu mua từ VIX thường đồng bộ, còn tín hiệu bán có thể bị trễ.

Ý nghĩa của VIX hiện tại trên thị trường

Trong vòng một năm gần đây, VIX dao động chủ yếu trong khoảng 12-20. Trong khi đó, độ lệch chuẩn lợi nhuận hàng ngày của S&P 500 giảm từ mức trung bình 1% của 2010 xuống còn 0.7% trong 100 ngày gần nhất, giảm khoảng 30%. VIX gần đây đã giảm xuống mức 12-13, thấp hơn trung bình 18.5 của 14 năm qua khoảng 28%.

Điều này phản ánh kỳ vọng của thị trường rằng chứng khoán Mỹ đang “ổn định một cách đáng tin cậy trong xu hướng tăng”. Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng, VIX phản ánh kỳ vọng về biến động, không thể dự đoán chính xác hướng đi của thị trường. Ngay cả khi thị trường giảm, nếu biến động không tăng, VIX vẫn có thể duy trì ở mức thấp.

Ngoài ra, theo dõi các giao dịch hợp đồng tương lai và quyền chọn VIX cũng giúp phản ánh kỳ vọng của nhà đầu tư và tâm lý chung của thị trường, cung cấp thêm tham khảo cho dự đoán xu hướng tương lai.

Kết luận

Đối với nhà đầu tư tham gia thị trường Mỹ, việc hiểu rõ VIX là điều bắt buộc. Tuy nhiên, cần nhận thức rằng, VIX phản ánh tâm lý và biến động của thị trường chứ không phải là công cụ dự đoán chính xác. Nhà đầu tư có thể dùng các sản phẩm liên quan đến VIX để tích hợp dự đoán biến động vào chiến lược giao dịch, nhưng phải hiểu rõ giới hạn của nó, kết hợp phân tích cơ bản, môi trường vĩ mô, quản lý rủi ro và các yếu tố đa chiều khác để xây dựng chiến lược đầu tư ổn định hơn.