FOMO là gì: cách tâm lý sợ hãi kiểm soát thị trường tiền điện tử

Thị trường tiền điện tử từ lâu đã nổi tiếng với tính không thể đoán trước và độ biến động cực đoan. Giá tài sản có thể thực hiện các chuyển động trong vòng vài giờ, trong khi trên các thị trường truyền thống, điều này thường mất hàng tháng. Điều này tạo ra một môi trường thuận lợi cho các nhà chơi có kinh nghiệm, có khả năng đọc thị trường nhanh chóng. Nhưng đồng thời, nó cũng trở thành một cái bẫy cho người mới, những người không kịp thời đánh giá đúng tình hình. Ngược lại, sự vội vàng thường được che đậy bằng hoạt động tích cực: nỗi sợ bỏ lỡ cơ hội khiến mọi người hành động vội vàng. Chính cơ chế này — hiện tượng tâm lý được biết đến với tên gọi FOMO — là chất xúc tác mạnh mẽ cho sự hỗn loạn trên thị trường.

Chính xác FOMO là gì?

FOMO là viết tắt của cụm từ tiếng Anh Fear Of Missing Out, dịch là “nỗi sợ bỏ lỡ cơ hội” hoặc “hội chứng bỏ lỡ lợi ích”. Khái niệm này, dù còn mới mẻ đối với công chúng đại chúng, đã được nhà tâm lý học Dr. Dan Herman mô tả khoa học từ đầu những năm 2000 trong ấn phẩm The Journal of Brand Management.

Về mặt tâm lý, FOMO thể hiện như trạng thái cảm xúc khi người tham gia thị trường bắt đầu cảm thấy lo lắng và bất an, tự thuyết phục rằng họ là người duy nhất bỏ lỡ một cơ hội sinh lợi. Khi nỗi lo này đạt đến điểm cực đoan, tư duy lý trí tạm thời bị tắt. Người đó chuyển sang chế độ phản ứng: hành động trước, sau đó mới nhận thức. Điều này xảy ra vì mong muốn tâm lý được tham gia vào sự kiện mạnh hơn lý trí. Trên thị trường tiền điện tử, cơ chế này hoạt động đặc biệt thường xuyên: khi thấy giá tăng đột biến, đám đông các nhà giao dịch đổ xô mua vào, kỳ vọng tiếp tục đà tăng. Nhưng thường thì đỉnh điểm hoạt động lại là kết thúc của đà tăng, chứ không phải bắt đầu.

Phản đề của FOMO: khái niệm JOMO

Thú vị là, trong ngành công nghiệp crypto còn tồn tại một từ trái nghĩa với FOMO — đó là JOMO (Joy Of Missing Out), có thể dịch là “niềm vui khi bỏ lỡ cơ hội”. Nếu FOMO là nỗi sợ bị bỏ lại phía sau, thì JOMO là quyết định có ý thức không tham gia. Phương pháp này thường được các nhà đầu tư dài hạn áp dụng, xem các đợt tăng giá mang tính đầu cơ như những trở ngại. Họ chủ động bỏ qua các làn sóng hưng phấn, tin rằng các động thái đó hoặc trái với chiến lược của họ, hoặc mang lại rủi ro. JOMO đòi hỏi sự tự chủ và tự tin vào kế hoạch của mình, điều mà hiếm khi gặp ở người mới bắt đầu.

Cơ chế tác động của FOMO lên thị trường và các thành viên

Ảnh hưởng của FOMO thể hiện trên nhiều cấp độ cùng lúc. Ở cấp độ vi mô, các nhà giao dịch cá nhân mất hàng nghìn đô la theo cảm xúc nhất thời. Ở cấp độ vĩ mô, nó tạo ra các làn sóng cầu quá mức, thổi phồng các bong bóng giá.

Khi FOMO chiếm lĩnh đám đông, sẽ xảy ra hiệu ứng dây chuyền. Sự tăng giá ban đầu thu hút những người mua đầu tiên, sau đó hoạt động này thu hút làn sóng thứ hai, và cứ thế tiếp diễn. Mỗi làn sóng mới càng làm tăng ấn tượng rằng cơ hội đang dần biến mất, điều này lại thúc đẩy nhanh quá trình tham gia thị trường. Kết quả là, áp lực mua tăng nhanh, đẩy giá lên cao hơn giá trị thực một cách nhân tạo.

Tuy nhiên, độ biến động cao do FOMO tạo ra lại là con dao hai lưỡi. Nó tạo ra những điều kiện cực đoan, gây tổn hại đến sự ổn định của thị trường và ảnh hưởng tiêu cực đến túi tiền của các nhà đầu tư nhỏ lẻ. Quan trọng hơn, độ biến động này thu hút các “săn mồi”. Các nhà tạo lập thị trường lớn và các cá mập thường cố ý lợi dụng cảm xúc của đám đông. Họ quan sát bong bóng đang phình to do FOMO thúc đẩy, rồi đúng thời điểm, họ bán ra, gây ra đợt sụt giảm giá dây chuyền. Tư duy theo bầy đàn, vốn tạo ra bong bóng, chính là lực lượng phá vỡ nó. Những ai tham gia cuối đà tăng thường sẽ rời đi với khoản lỗ.

Làm thế nào để chống lại cái bẫy tâm lý này?

Chống lại FOMO là hoàn toàn khả thi, nhưng đòi hỏi sự tỉnh thức và kỷ luật. Trước tiên, cần thừa nhận rằng FOMO không chỉ là thói quen xấu, mà còn là một xung lực tâm lý mạnh mẽ cần kiểm soát tích cực.

Các phương pháp chính để giảm thiểu ảnh hưởng của FOMO:

Chiến lược đầu tư rõ ràng cần được xác định trước khi cảm xúc bắt đầu cuộn trào. Chiến lược này như một chiếc neo, giúp người đầu tư quay trở lại trong những thời điểm hoảng loạn.

Nghiên cứu bắt buộc trước mỗi giao dịch tạo ra một khoảng dừng cần thiết để kích hoạt tư duy phân tích thay vì cảm xúc.

Quản lý rủi ro không chỉ là quản lý tiền bạc, mà còn là bảo vệ tâm lý. Khi giới hạn số tiền đầu tư từ trước, áp lực tâm lý sẽ giảm đi.

Tự phản tỉnh cảm xúc quan trọng hơn bạn nghĩ. Cần học cách nhận biết thời điểm FOMO bắt đầu chiếm lĩnh ý thức, và tạm dừng lại đúng lúc đó.

Quan điểm dài hạn như một liều thuốc chống lại các dao động ngắn hạn. Nếu nhà đầu tư tập trung vào mục tiêu trong vài năm, các biến động hàng ngày hoặc hàng tháng sẽ mất đi sức mạnh của chúng.

Tầm nhìn xa chống lại cơn say ngắn hạn

Nhà đầu tư dài hạn ít bị ảnh hưởng bởi FOMO hơn vì lý do đơn giản: họ chơi trò chơi khác. Khi mua một tài sản để giữ trong ba năm tới, đỉnh giá hiện tại không còn là cơ hội nữa. Ngược lại, giá lúc đó có thể trông có vẻ quá cao.

Điều này phản ánh sự khác biệt căn bản về góc nhìn. Nhà đầu cơ nhìn vào biểu đồ hàng tuần và thấy lợi nhuận bị bỏ lỡ ở mỗi lần bật tăng. Nhà đầu tư nhìn vào khung thời gian bốn năm và thấy tiếng ồn. FOMO đặc biệt nguy hiểm đối với các nhà đầu cơ, vì tâm lý của họ được định hướng theo các biến động ngắn hạn, nơi cảm xúc thường chi phối nhất.

Đánh giá cuối cùng: sức mạnh sáng tạo hay phá hoại?

Về câu hỏi FOMO có lợi cho thị trường tiền điện tử hay không, không có câu trả lời rõ ràng. Đúng, một số nhà đầu tư có thể kiếm lời từ nó, bắt sóng đợt tăng giá đúng thời điểm. Nhưng phần lớn, FOMO lại dẫn đến thua lỗ.

Nguy hiểm cốt lõi của FOMO là nó chuyển người ta từ chế độ phân tích sang chế độ phản ứng. Thay vì đánh giá tình hình một cách bình tĩnh, người đó hành động theo cảm xúc nhất thời. Thống kê cho thấy, các quyết định bốc đồng trên thị trường tiền điện tử thường dẫn đến thua lỗ.

Chính vì vậy, các nhà chơi có kinh nghiệm luôn cảnh báo các người mới về FOMO. Các chiến lược toàn diện nhằm giảm thiểu ảnh hưởng của nó đã được phát triển. Nhận thức rằng FOMO là một sức mạnh cần kiểm soát, chứ không phải là thứ để bị kiểm soát, là bước đầu tiên hướng tới đầu tư có ý thức hơn.