Hiểu về Web2 và Web3: Từ tập trung đến sở hữu kỹ thuật số

Khủng Hoảng Quyền Riêng Tư Thúc Đẩy Tiến Trình Phát Triển Web

Người dùng ngày càng mất niềm tin vào cách các nền tảng công nghệ lớn xử lý dữ liệu của họ. Các khảo sát gần đây cho thấy khoảng 75% người Mỹ tin rằng các công ty như Meta, Alphabet và Amazon kiểm soát quá mức trên internet. Thậm chí còn đáng lo ngại hơn, khoảng 85% số người được khảo sát nghi ngờ ít nhất một công ty công nghệ lớn theo dõi thông tin cá nhân của họ. Những lo ngại về quyền riêng tư ngày càng gia tăng này đã thúc đẩy một cuộc suy nghĩ lại căn bản về kiến trúc internet—giới thiệu một khung lý thuyết thay thế gọi là Web3.

Khác với mô hình internet hiện tại (Web2), phương pháp phi tập trung này hứa hẹn mang lại cho người dùng quyền kiểm soát thực sự đối với nội dung kỹ thuật số và danh tính của họ mà không cần trung gian thu thập dữ liệu. Trong khi Web3 vẫn còn mới mẻ, các khái niệm nền tảng của nó tiếp tục thu hút sự chú ý khi các nhà phát triển cố gắng xây dựng lại web dựa trên lợi ích của người dùng thay vì mô hình lợi nhuận của các tập đoàn.

Ba Thời Kỳ của Công Nghệ Web

Internet đã trải qua những biến đổi đáng kể kể từ khi ra đời. Để hiểu rõ Web2 và Web3 đại diện cho điều gì, cần phải biết nguồn gốc của web.

Web1: Thời Kỳ Internet Tĩnh

Tim Berners-Lee, một nhà khoa học máy tính người Anh, đã phát minh ra World Wide Web vào năm 1989 tại CERN (Tổ chức Nghiên cứu Hạt nhân châu Âu) nhằm thúc đẩy chia sẻ thông tin giữa các mạng nghiên cứu. Khi internet mở rộng trong suốt những năm 1990 nhờ sự đóng góp ngày càng tăng của các nhà phát triển và hạ tầng máy chủ, Web1 dần trở nên khả dụng ngoài các tổ chức học thuật.

Phiên bản đầu tiên này có các trang web tĩnh, chỉ đọc được, liên kết qua các siêu liên kết—gần giống như một mô hình bách khoa toàn thư kỹ thuật số tương tự Wikipedia. Người dùng chỉ là những người tiêu thụ thụ động. Họ có thể truy cập và lấy thông tin nhưng không dễ dàng tạo hoặc tương tác với nội dung. Mô hình “chỉ đọc” này đã định hình toàn bộ sự tồn tại của Web1.

Web2: Thời Kỳ Nền Tảng Tương Tác

Giữa những năm 2000 đánh dấu một bước ngoặt quan trọng. Các nhà phát triển giới thiệu các tính năng động, tương tác đã biến các trang web từ kho dữ liệu thành các nền tảng tương tác. Các dịch vụ như Reddit, YouTube và Amazon cho phép người dùng bình luận, tải lên nội dung và tham gia tích cực—đưa chúng ta vào thời kỳ “đọc và viết”.

Tuy nhiên, một vấn đề cấu trúc quan trọng đã xuất hiện: các tập đoàn công nghệ lớn sở hữu hạ tầng nền tảng và chính nội dung do người dùng tạo ra. Công ty mẹ của Google là Alphabet và Meta (trước đây là Facebook) điển hình cho mô hình này, mỗi công ty thu về khoảng 80-90% doanh thu hàng năm từ quảng cáo dựa trên việc thu thập dữ liệu người dùng và theo dõi hành vi. Việc sở hữu tập trung này có nghĩa là người dùng tạo nội dung nhưng không có quyền sở hữu thực sự.

Web3: Thời Kỳ Sở Hữu Phi Tập Trung

Khái niệm Web3 bắt nguồn từ cuối những năm 2000 cùng với sự ra mắt của Bitcoin vào năm 2009. Bitcoin giới thiệu blockchain—một hệ thống sổ cái phi tập trung ghi lại các giao dịch mà không cần máy chủ trung tâm. Satoshi Nakamoto với kiến trúc ngang hàng (peer-to-peer) đã thách thức các giả định truyền thống về lưu trữ và xác thực dữ liệu.

Bước đột phá này được thúc đẩy mạnh mẽ hơn vào năm 2015 khi Vitalik Buterin và các cộng sự ra mắt Ethereum, giới thiệu hợp đồng thông minh—các chương trình tự thực thi tự động hóa các chức năng của mạng mà không cần trung gian trung tâm. Những đổi mới này đã cho phép các ứng dụng phi tập trung (dApps) mô phỏng chức năng của Web2 nhưng hoạt động trên các mạng blockchain minh bạch, do người dùng kiểm soát.

Nhà khoa học máy tính Gavin Wood, người sáng lập blockchain Polkadot, đã chính thức diễn đạt tầm nhìn này là “Web3”—nhấn mạnh sự chuyển đổi từ “đọc-viết” sang “đọc-viết-sở hữu” trong tương tác. Sứ mệnh nền tảng: khôi phục quyền tự chủ của người dùng đối với danh tính kỹ thuật số và nội dung sáng tạo.

Những Khác Biệt Chính: Tập Trung của Web2 vs. Phân Phối của Web3

Sự khác biệt căn bản nằm ở chỗ: Web2 tập trung quyền lực trong các máy chủ do các tập đoàn kiểm soát, còn Web3 phân phối hoạt động qua hàng nghìn nút mạng độc lập vận hành blockchain.

Hệ Quả Cấu Trúc:

• Web2 dựa vào các điểm quyền lực duy nhất đưa ra quyết định kinh doanh qua quản lý theo chiều dọc
• Web3 sử dụng các tổ chức tự trị phi tập trung (DAO) nơi các cổ đông nắm giữ token quản trị bỏ phiếu về các thay đổi của giao thức

Quyền Kiểm Soát của Người Dùng:

• Người dùng Web2 truy cập dịch vụ qua các nền tảng của tập đoàn, nơi họ không sở hữu dữ liệu
• Người dùng Web3 quản lý tài sản kỹ thuật số qua ví crypto cá nhân, giữ quyền kiểm soát hoàn toàn thông tin và có quyền truy cập không giới hạn vào nội dung

Sự khác biệt về kiến trúc này giải quyết mối quan tâm ban đầu về quyền riêng tư: loại bỏ trung gian sẽ loại bỏ khả năng của họ trong việc kiếm tiền hoặc kiểm duyệt hoạt động của người dùng.

Đánh Giá Lợi Thế của Web2 So Với Những Lời Hứa của Web3

Ưu Điểm Thực Tiễn của Web2

Hiệu Quả Vận Hành: Các máy chủ tập trung xử lý giao dịch nhanh chóng và giải quyết tranh chấp qua quyền lực rõ ràng của tập đoàn. Cấu trúc này cho phép ra quyết định nhanh và vận hành quy mô lớn.

Tiếp Cận Người Dùng: Giao diện trực quan—nút bấm đơn giản, chức năng tìm kiếm, hệ thống đăng nhập—giúp các nền tảng như Amazon, Google, Facebook dễ tiếp cận với người dùng không kỹ thuật. Sự hoàn thiện của giao diện Web2 đã giảm rào cản tiếp cận.

Độ Tin Cậy Dịch Vụ: Quản lý cơ sở dữ liệu tối ưu và định tuyến dữ liệu qua hạ tầng tập trung thường mang lại hiệu suất nhanh hơn so với mạng phân tán.

Những Điểm Mất An Toàn Nghiêm Trọng của Web2

Khai Thác Dữ Liệu: Các nền tảng lớn kiểm soát hơn 50% lưu lượng internet và kiếm lợi trực tiếp từ thông tin cá nhân. Người dùng phải từ bỏ quyền riêng tư để đổi lấy dịch vụ “miễn phí”.

Tính Bền Vững Hệ Thống: Các máy chủ tập trung tạo ra các điểm thất bại đơn lẻ. Khi hạ tầng AWS của Amazon gặp sự cố vào năm 2020 và 2021, toàn bộ phần lớn internet—bao gồm The Washington Post, Coinbase, Disney+—đồng loạt sập, phơi bày điểm yếu của kiến trúc Web2.

Quyền Sở Hữu Hạn Chế: Trong khi người dùng tạo nội dung, các nền tảng giữ quyền kiếm tiền và kiểm soát thuật toán, chiếm phần lớn giá trị tạo ra.

Những Lợi Ích Đề Xuất của Web3

Quyền Riêng Tư và Tự Chủ: Các giao thức minh bạch, phi tập trung loại bỏ trung gian nghe lén. Người dùng chỉ cần ví crypto—không cần cung cấp dữ liệu cá nhân—để truy cập dịch vụ.

Hạ Tầng Bền Vững: Các mạng lưới có hàng nghìn nút độc lập ngăn chặn sự cố toàn hệ thống. Không có máy chủ đơn lẻ nào có thể làm tê liệt toàn bộ hệ sinh thái.

Quản Trị Dân Chủ: Các DAO phân phối quyền quyết định. Các cổ đông token tham gia vào quá trình phát triển giao thức qua các cuộc bỏ phiếu minh bạch thay vì giao quyền cho các giám đốc điều hành.

Thách Thức Thực Tiễn của Web3

Rào Cản Tiếp Cận: Người dùng không kỹ thuật gặp khó khăn trong việc thiết lập ví, quản lý chìa khóa riêng, và tương tác với blockchain. Dù các giao diện ngày càng cải thiện, quá trình học vẫn còn dốc.

Chi Phí Giao Dịch: Các tương tác trên blockchain yêu cầu phí gas. Các chuỗi mới như Solana và các giải pháp Layer-2 như Polygon cung cấp phí rẻ hơn (chỉ vài xu mỗi giao dịch), nhưng người dùng tiết kiệm chi phí có thể còn do dự.

Tốc Độ Phát Triển: Các DAO mang lại quá trình dân chủ nhưng làm chậm quá trình cập nhật. Việc bỏ phiếu cộng đồng làm chậm quá trình nâng cấp giao thức và giải quyết các vấn đề kỹ thuật so với quyết định của các giám đốc điều hành Web2.

Bắt Đầu Khám Phá Web3

Dù còn mang tính thử nghiệm, Web3 ngày nay đã có thể tiếp cận được. Hãy bắt đầu bằng cách chọn một hệ sinh thái blockchain và tải xuống ví phù hợp. Người dùng Ethereum có thể chọn MetaMask hoặc Coinbase Wallet, trong khi người dùng Solana dùng Phantom.

Sau khi thiết lập ví, kết nối với các dApps qua giao diện “Connect Wallet”—tương tự như quy trình đăng nhập Web2. Các nền tảng khám phá như dAppRadar và DefiLlama tổng hợp hàng nghìn ứng dụng phi tập trung trên các blockchain, phân loại theo danh mục: giao thức chơi game, thị trường NFT, hoặc dịch vụ tài chính phi tập trung (DeFi).

Chuyển đổi thực tế từ Web2 sang Web3 phản ánh chính quá trình phát triển lịch sử—ban đầu có thể không thoải mái, nhưng ngày càng trực quan qua thời gian. Khi hạ tầng trưởng thành và giao diện đơn giản hơn, việc tham gia Web3 sẽ ngày càng dễ dàng hơn cho đại chúng.

Câu hỏi không phải là liệu Web3 có thay thế hoàn toàn Web2 hay không, mà là cách internet sẽ phát triển khi người dùng ngày càng có quyền tự chủ hơn đối với tương lai kỹ thuật số của chính họ.