Từ Web1 đến Web3: Cách Kiến trúc Internet Đang Tái định hình Quyền kiểm soát của Người dùng

Cảnh quan kỹ thuật số đã phát triển mạnh mẽ trong ba thập kỷ qua, nhưng hạ tầng web ngày nay vẫn bị chi phối bởi một số tập đoàn khổng lồ. Nghiên cứu cho thấy khoảng 75% người Mỹ tin rằng các ông lớn công nghệ như Meta, Alphabet và Amazon có ảnh hưởng quá lớn đối với hạ tầng internet, trong khi khoảng 85% nghi ngờ các công ty này theo dõi hoạt động cá nhân của họ. Sự tập trung quyền lực này đã kích thích sự quan tâm đến một phương pháp tiếp cận thay thế: Web3, một khung phi tập trung được thiết kế để khôi phục quyền tự chủ của người dùng và quyền sở hữu dữ liệu.

Ba Thời Kỳ Tiến Hóa của Internet

Hiểu về Web3 đòi hỏi phải truy tìm cách internet biến đổi từ những khởi đầu đơn giản đến trạng thái phức tạp hiện tại.

Web1: Thời Kỳ Thông Tin Tĩnh

Năm 1989, Tim Berners-Lee tạo ra phiên bản đầu tiên của World Wide Web tại CERN để thúc đẩy chia sẻ thông tin giữa các tổ chức nghiên cứu. Trong suốt thập niên 1990, khi nhiều tổ chức kết nối máy chủ của họ và các nhà phát triển mở rộng mạng lưới, Web1 ngày càng trở nên dễ tiếp cận hơn ngoài môi trường học thuật.

Web1 hoạt động như một hệ sinh thái “chỉ đọc”. Người dùng truy cập các trang tĩnh chứa đầy liên kết, giống như duyệt một bách khoa toàn thư số. Việc tạo nội dung thuộc về các chuyên gia kỹ thuật, trong khi người dùng bình thường chỉ tiêu thụ thông tin một cách thụ động. Giai đoạn này thiết lập kiến trúc nền tảng của internet nhưng cung cấp ít tương tác cho người dùng.

Web2: Cuộc Cách Mạng Tương Tác

Đến giữa những năm 2000, các tiến bộ công nghệ đã cho phép một sự thay đổi căn bản. Các nhà phát triển giới thiệu các ứng dụng động cho phép người dùng bình thường tham gia tích cực—bình luận bài viết, tải lên video, chia sẻ suy nghĩ qua các nền tảng xã hội như Reddit và YouTube, hoặc mua sắm trên các chợ trực tuyến.

Mô hình “đọc và viết” này tạo ra sự tương tác lớn, nhưng cũng đặt ra vấn đề tập trung quyền lực. Các tập đoàn công nghệ lớn giữ quyền sở hữu và kiểm soát hoàn toàn nội dung do người dùng tạo ra trên các máy chủ của họ. Họ kiếm tiền từ dữ liệu người dùng qua quảng cáo, với các công ty như Google và Facebook chiếm 80-90% doanh thu hàng năm từ bán quảng cáo. Người dùng tạo nội dung nhưng không có quyền sở hữu thực sự hoặc quyền nhận phần thưởng.

Web3: Cuộc Cách Mạng Sở Hữu

Bắt đầu từ cuối những năm 2000, công nghệ blockchain—hệ thống nền tảng của các loại tiền điện tử như Bitcoin (ra mắt năm 2009)—đã mở ra những khả năng mới. Bitcoin chứng minh rằng các mạng phi tập trung có thể hoạt động mà không cần các cơ quan trung ương, sử dụng hệ thống sổ cái phân tán để xác thực các giao dịch một cách minh bạch.

Năm 2015, các nhà phát triển do Vitalik Buterin dẫn đầu đã ra mắt Ethereum, giới thiệu “hợp đồng thông minh”—các chương trình tự thực thi tự động thực thi các thỏa thuận mà không cần trung gian. Những đổi mới này cho phép các ứng dụng phi tập trung (dApps) hoạt động trên mạng blockchain, thực hiện các hoạt động phức tạp như xác minh giao dịch và lưu trữ tệp qua sự đồng thuận phân tán thay vì các máy chủ của doanh nghiệp.

Thuật ngữ “Web3” xuất hiện để mô tả sự chuyển đổi kiến trúc này: từ các nền tảng do các tập đoàn lớn kiểm soát sang các mạng do cộng đồng quản lý, nơi người dùng duy trì quyền kiểm soát thực sự đối với danh tính kỹ thuật số và nội dung của họ. Lời hứa cơ bản đã tiến xa hơn từ mô hình “đọc-viết” của Web2 sang mô hình “đọc-viết-sở hữu” của Web3.

So Sánh Web2 và Web3: Những Khác Biệt Cốt Lõi

Sự khác biệt chính nằm ở hạ tầng. Web2 dựa vào các máy chủ tập trung của các công ty, nơi họ đưa ra tất cả các quyết định; Web3 hoạt động trên các mạng blockchain phân tán, nơi hàng nghìn nút độc lập chia sẻ sức mạnh xử lý.

Sự khác biệt về kiến trúc này tạo ra các tác động dây chuyền:

Đặc điểm của Web2:

• Xử lý nhanh và ra quyết định nhanh chóng qua quản trị theo chiều dọc
• Giao diện thân thiện với người dùng, tối ưu cho việc phổ biến rộng rãi
• Giải quyết vấn đề nhanh chóng vì các công ty kiểm soát quyền lực
• Rủi ro về quyền riêng tư lớn—các công ty lớn theo dõi hành vi người dùng quy mô lớn
• Điểm yếu duy nhất—khi các máy chủ chính gặp sự cố, toàn bộ nền tảng sụp đổ (như đã xảy ra khi hạ tầng đám mây lớn gặp sự cố, làm gián đoạn nhiều trang web cùng lúc)
• Quyền sở hữu hạn chế của người dùng—người tạo nội dung tạo ra giá trị nhưng các tập đoàn khai thác lợi ích kinh tế

Đặc điểm của Web3:

• Tăng cường quyền riêng tư—người dùng truy cập dịch vụ qua ví tiền điện tử mà không cần cung cấp thông tin cá nhân
• Không có điểm thất bại chính—hàng nghìn nút mạng có nghĩa là sự cố của một nút đơn lẻ không làm gián đoạn hệ thống
• Tham gia dân chủ—các chủ sở hữu token quản trị bỏ phiếu về các quyết định giao thức thông qua các tổ chức tự trị phi tập trung (DAO)
• Đường cong học tập dốc hơn—người mới chưa quen với ví kỹ thuật số cần dành thời gian để hiểu hệ sinh thái
• Chi phí giao dịch—tương tác trên blockchain yêu cầu “phí gas”, mặc dù các mạng và giải pháp mở rộng nhất định giảm thiểu chi phí
• Chậm mở rộng—quy trình bỏ phiếu cộng đồng có thể làm chậm quá trình mở rộng hoạt động so với quyết định của doanh nghiệp

Truy Cập Web3 Ngày Nay

Dù còn mang tính thử nghiệm, Web3 vẫn dễ tiếp cận với những người quan tâm. Bắt đầu bằng cách tải xuống ví tiền điện tử phù hợp với blockchain bạn chọn. Người dùng Ethereum có thể chọn ví tương thích Ethereum, trong khi những người yêu thích Solana cần các lựa chọn hỗ trợ Solana.

Sau khi cấu hình ví, truy cập các ứng dụng Web3 và tìm chức năng “Kết nối Ví”—thường nằm nổi bật trên trang chủ. Phê duyệt kết nối, giống như đăng nhập vào các trang web truyền thống, và bạn sẽ có quyền truy cập vào dịch vụ của ứng dụng đó.

Để khám phá các cơ hội, nhiều nền tảng điều hướng dApp tổng hợp các ứng dụng thịnh hành trên các blockchain khác nhau, tổ chức theo danh mục: trò chơi blockchain, thị trường tài sản kỹ thuật số, các giao thức tài chính phi tập trung, và các lĩnh vực mới nổi. Việc khám phá này giúp người mới xác định các giao thức Web3 phù hợp với sở thích và mức độ chấp nhận rủi ro của họ.

Tương Lai Kiến Trúc Internet

Web3 đại diện cho một cách hình dung lại căn bản về cách các mạng kỹ thuật số hoạt động và ai kiểm soát hạ tầng. Trong khi vẫn còn nhiều thách thức—đặc biệt về trải nghiệm người dùng và khả năng mở rộng—xu hướng hướng tới kiến trúc web phi tập trung, lấy người dùng làm trung tâm vẫn đang trưởng thành. Khi công nghệ blockchain tiến bộ và việc chấp nhận ngày càng tăng, Web3 ngày càng trở thành một lựa chọn đáng tin cậy thay thế mô hình Web2 tập trung hiện nay chi phối trải nghiệm internet.

Việc lựa chọn giữa Web2 và Web3 cuối cùng phản ánh các ưu tiên khác nhau: các nền tảng tập trung mang lại tiện lợi và tốc độ, trong khi các mạng phi tập trung đề cao quyền sở hữu và quyền tự chủ của người dùng. Cả hai khả năng này dự kiến sẽ cùng tồn tại, phục vụ các mục đích và sở thích người dùng khác nhau trong hệ sinh thái kỹ thuật số ngày càng phát triển.