Từ Web1 đến Web3: Cách Internet Đang Lấy Lại Quyền lực từ Các Công ty Công nghệ lớn

Bạn có thể đã nhận thấy điều gì đó không ổn gần đây—các công ty công nghệ lớn dường như biết tất cả về bạn. Và bạn hoàn toàn đúng khi lo lắng. Các khảo sát gần đây cho thấy khoảng 75% người Mỹ cảm thấy các công ty như Meta, Google và Amazon có quá nhiều quyền kiểm soát trên internet. Thậm chí tệ hơn, 85% tin rằng ít nhất một trong số các ông lớn công nghệ này đang theo dõi hoạt động của họ.

Nỗi lo ngày càng tăng về quyền riêng tư dữ liệu và giám sát đã thúc đẩy một cuộc cách mạng tư duy về cách web nên hoạt động. Đó chính là Web3—một khuôn khổ internet phi tập trung hứa hẹn thay đổi hoàn toàn cách chúng ta tương tác trực tuyến. Thay vì để các tập đoàn quyết định ai sở hữu dữ liệu của bạn, Web3 trả lại quyền đó cho người dùng.

Nhưng vấn đề là: Web3 không xuất hiện trong một ngày. Để hiểu tại sao nó quan trọng, bạn cần biết chúng ta đã đi qua những gì.

Ba Thời Kỳ của Internet

Web hiện đại đã trải qua ba giai đoạn rõ rệt, mỗi giai đoạn đều định hình lại cách chúng ta tương tác trực tuyến.

Web1 là internet chỉ đọc. Năm 1989, nhà khoa học máy tính người Anh Tim Berners-Lee tạo ra web tại CERN (Trung tâm Nghiên cứu hạt nhân châu Âu) để chia sẻ tài liệu nghiên cứu giữa các tổ chức. Trong phần lớn thập niên 1990, Web1 vẫn giữ nguyên trạng—hãy nghĩ đến các trang Wikipedia sơ khai với các liên kết. Người dùng chỉ duyệt, không thể tạo, bình luận hay đóng góp. Bạn chỉ tiêu thụ thông tin. Chỉ vậy thôi.

Sau đó là Web2—bùng nổ tương tác. Khoảng giữa những năm 2000, các nhà phát triển thêm các tính năng bình luận, tải lên của người dùng và các dòng tin xã hội. Đột nhiên, bạn có thể đăng trên Facebook, tải video lên YouTube, viết bài trên Reddit, và bán hàng trên Amazon. Web2 cảm giác như một cuộc cách mạng vì nó mang lại tiếng nói cho người bình thường.

Chỉ có một điều: Các công ty công nghệ lớn sở hữu tất cả những gì bạn tạo ra. Mỗi bức ảnh, bài đăng, bình luận, đánh giá đều được lưu trữ trên máy chủ của họ. Google và Meta xây dựng đế chế bằng cách chiếm 80-90% doanh thu hàng năm từ quảng cáo dựa trên hồ sơ dữ liệu của bạn. Bạn không chỉ là người dùng—bạn chính là sản phẩm.

Web3: Cuộc Cách Mạng Sở Hữu

Gieo mầm cho Web3 bắt đầu từ năm 2009 khi Bitcoin ra đời với một sáng tạo đỉnh cao: công nghệ blockchain. Thay vì tin tưởng vào ngân hàng hoặc tập đoàn để quản lý các giao dịch, Bitcoin sử dụng một mạng lưới máy tính phi tập trung (gọi là “nút”) để xác minh và ghi lại mọi giao dịch một cách minh bạch. Không trung gian. Không điểm yếu trung tâm.

Các lập trình viên bắt đầu chú ý. Nếu phi tập trung hoạt động tốt cho tiền tệ, tại sao không áp dụng cho toàn bộ web?

Năm 2015, Ethereum tiến xa hơn bằng cách giới thiệu “hợp đồng thông minh”—mã tự thực thi tự động thực thi các thỏa thuận mà không cần một công ty giám sát. Đột nhiên, các nhà phát triển có thể xây dựng các ứng dụng phi tập trung (dApps) chạy trên mạng blockchain thay vì các máy chủ tập trung.

Nhà khoa học máy tính Gavin Wood, người sáng lập blockchain Polkadot, chính thức đặt tên cho xu hướng này là “Web3”. Sứ mệnh rõ ràng: trao quyền sở hữu và kiểm soát cho người dùng internet đối với danh tính và nội dung số của họ.

Web2 vs. Web3: Những Thỏa Thuận Chính

Điều thú vị bắt đầu từ đây. Web2 và Web3 đại diện cho hai triết lý hoàn toàn khác nhau.

Điểm mạnh của Web2:

• Nhanh hơn và hiệu quả hơn. Các máy chủ tập trung xử lý dữ liệu nhanh chóng và dễ dàng giải quyết tranh chấp.
• Giao diện thân thiện người dùng. Amazon, Google, Facebook—chúng trực quan vì một công ty kiểm soát toàn bộ trải nghiệm và có thể tối ưu liên tục.
• Quyết định nhanh chóng. Khi CEO quyết định ra mắt tính năng mới, mọi thứ diễn ra nhanh chóng. Không cần họp hội đồng.

Nhược điểm chết người của Web2: Chính sự tập trung khiến nó dễ bị tổn thương. Khi máy chủ AWS của Amazon gặp sự cố vào năm 2020 và 2021, không chỉ AWS sập—The Washington Post, Coinbase, Disney+ và hàng chục trang web khác cũng mất tích. Một sự cố trung tâm lan rộng toàn bộ web. Thêm vào đó, dữ liệu của bạn nằm trong các kho dữ liệu của công ty, dễ bị xâm phạm và theo dõi.

Lời hứa của Web3:

• Bạn sở hữu dữ liệu của mình. Với ví tiền điện tử, bạn kiểm soát tài sản và danh tính số của mình. Không công ty nào có thể khóa bạn hoặc bán thông tin của bạn.
• Không có điểm yếu trung tâm. Các mạng blockchain có hàng nghìn nút. Nếu một nút gặp sự cố, mạng vẫn hoạt động bình thường.
• Quản trị dân chủ. Nhiều dApps sử dụng DAO (tổ chức tự trị phi tập trung) nơi các token holder bỏ phiếu quyết định các vấn đề lớn. Người dùng có tiếng nói.
• Chống kiểm duyệt. Không công ty nào có thể tùy ý xóa nội dung của bạn hoặc cấm tài khoản của bạn.

Thách thức của Web3:

• Đường cong học tập dốc. Thiết lập ví tiền điện tử, hiểu phí gas, quản lý khóa riêng—không đơn giản như nhấn “Đăng nhập bằng Google.”
• Chi phí giao dịch. Trong khi Solana và các giải pháp Layer-2 như Polygon tính phí rất thấp, nhiều tương tác blockchain yêu cầu “phí gas” cộng dồn.
• Quản trị chậm hơn. Khi mọi quyết định lớn đều cần bỏ phiếu cộng đồng, việc mở rộng và đổi mới có thể chậm lại đáng kể.
• Giao diện người dùng ít trực quan hơn. Giao diện Web3 vẫn còn kém mượt mà so với các ứng dụng chính thống. Phần lớn người dùng không kỹ thuật cảm thấy lúng túng.

Làm Thế Nào Để Bắt Đầu Sử Dụng Web3 Ngay Hôm Nay

Sẵn sàng thử sức với Web3? Dưới đây là lộ trình thực tế:

Bước 1: Chọn một Blockchain và Ví tiền Chọn hệ sinh thái blockchain phù hợp với bạn. Nếu muốn dùng các dApp dựa trên Ethereum, tải MetaMask hoặc Coinbase Wallet. Thích Solana? Thử Phantom. Mỗi blockchain đều có ví phù hợp.

Bước 2: Kết nối với dApp Truy cập các nền tảng như dAppRadar hoặc DeFiLlama để duyệt hàng nghìn dApps hoạt động. Từ chơi game Web3 đến thị trường NFT hay cho vay tài chính phi tập trung (DeFi). Nhấn “Kết nối ví” trên trang chủ của bất kỳ dApp nào, chọn ví của bạn, và bạn đã sẵn sàng.

Bước 3: Bắt đầu khám phá Thử swap token, cho vay crypto, giao dịch hợp đồng vĩnh viễn, hoặc sưu tập NFT. Bạn đã bắt đầu tương tác với Web3 rồi đấy.

Thực Tế Về Web3

Thành thật mà nói: Web3 vẫn còn trong giai đoạn thử nghiệm. Nhưng điều cốt lõi không thể phủ nhận—internet nên thuộc về người dùng, chứ không phải một số ít tập đoàn Silicon Valley. Dù Web3 có trở thành lớp nền tảng chính của internet hay chỉ là một hệ sinh thái nhỏ, áp lực buộc các công ty Web2 phải tôn trọng quyền riêng tư và dữ liệu của người dùng sẽ ngày càng gia tăng.

Câu hỏi không phải là liệu phi tập trung có đến hay không. Mà là bạn đã sẵn sàng khi nó đến chưa.