Trong thế giới tiền mã hóa luôn xoay quanh hai lựa chọn khó khăn — riêng tư và minh bạch mãi mãi không thể cùng tồn tại. Bitcoin từng hứa hẹn về giao dịch ngang hàng tự do, nhưng không ngờ mỗi giao dịch đều được ghi lại trong sổ cái, trở thành công cụ theo dõi. Các đồng tiền ẩn danh như Monero, Zcash muốn đảo ngược lại, sử dụng mật mã để mã hóa hoàn toàn các giao dịch, kết quả là bị các cơ quan quản lý trực tiếp vào cuộc, các sàn giao dịch lần lượt gỡ bỏ.

Có vẻ như đã đi vào ngõ cụt. Tuy nhiên, có một dự án muốn phá vỡ thế bế tắc — dùng chứng minh không kiến thức (zero-knowledge proof) để xây cầu giữa hai cực. Nghe có vẻ hay, nhưng thực tế vận hành có suôn sẻ như vậy không?

Chứng minh không kiến thức nói đơn giản là: tôi có thể chứng minh một việc là đúng, mà không tiết lộ chi tiết. Ví dụ, tôi có thể chứng minh số dư tài khoản vượt quá 1 triệu, nhưng không thấy được con số cụ thể. Trong mật mã học đã có các giải pháp trưởng thành cho việc này. Các dự án kiểu này thường dùng hệ thống chứng minh PLONK kết hợp với BLS12-381 và đường cong JubJub, cùng hàm băm Poseidon, để tạo ra và xác thực chứng minh.

Mô hình giao dịch cốt lõi là yếu tố then chốt. Dựa trên kiến trúc UTXO, hỗ trợ cả chế độ minh bạch và ẩn danh, người dùng có thể lựa chọn theo nhu cầu. Giao dịch hàng ngày muốn nhanh, rẻ? Dùng kênh minh bạch. Giao dịch lớn hoặc nhạy cảm? Chuyển sang chế độ ẩn danh. Nghe có vẻ hấp dẫn, nhưng để thực hiện lại vượt quá mong đợi. Tính khả thi kỹ thuật, giới hạn hiệu năng, phù hợp với quy định — mỗi bước đều là thử thách.